بر زمين نهاده باشند . از شدّت استحكام و سختى كه دارد ، به آن همه عظمت ، آجرهايش از يكديگر متلاشى نشده و آب باران در آن جمع مىشود و چندين كر « 1 » آب مىگيرد و در چهار سمت عمارت مربّع مذكور كه گفتيم از سنگ و گچ است ، چهار درب بوده ؛ الحال ، خراب شده و گشاده گرديده [ است ] . امّا اندرون آن بنيان ، چهار طاق ، به چار طرف زده‌اند ؛ سقفش همان گنبد مذكور است ؛ ارتفاع درون آن ايوان از زمين تا سقف ، تقريبا 15 ذرع است ؛ اما آجرهاى آن گنبد مختلف است ؛ بعضى از آنها عرض و طولش 7 گره ، بعضى 5 گره ؛ و كلفتى [ 102 f ] هر يك ، از يك گره و نيم تا يك گره است . به اندازه‌اى سخت است كه با آهن شكسته نمىشود . بالجمله ، به خاطر دارم كه وقتى در كتاب مروّج الذّهب مسعودى « 2 » ، ديدم نوشته بود آتشكده‌اى كه در دارابجرد است ، گشتاسپ بفرمودهء زردشت بنا كرده است ، نيز در بعض از مسوّدات ، يادداشت كرده‌ام كه آتشكدهء دارابجرد ، نامش آذرجو بوده - كه مذكور شد - ولى الحال ، به نظر ندارم كه از چه كتاب [ ى ] بوده [ است ] . ( اجمالى از تفصيل ظهور زردشت و بناى آتشكده‌ها ) زردشت ، مردى بوده كه نسبتش به منوچهر بن ايرج « 3 » مىرسيده ؛ 5023 سال بعد از هبوط آدم - عليه السّلام - ظهور نموده ؛ به عقيدهء پارسيان ، پيغمبرى بزرگوار و حكيمى رياضت شعار بوده ؛ كتاب زند و پازند « 4 » معروف را معجزهء خود آورده ، در سال چهارم از سلطنت گشتاسپ ، به نزد آن رفته ، پس از امتحانات بسيار و اظهار معجزات كه از زردشت به ظهور پيوست ، گشتاسپ ، به دو ايمان آورده ، دين او را رواج داده ؛ اسفنديار

--> ( 1 ) . به ضمّ اوّل معروف است و مقدار آن به حسب مساحت ، سه وجب و نيم در عمق است و سه وجب و نيم در طول و سه وجب و نيم در عرض ؛ و به حسب وزن ، بنابر اختلاف اوزان هر بلدى ، مختلف است ؛ امّا بنابر سنگ شيراز ، مقدار 113 من و سه چاريك از آب را يك كر گويند ، به وزن نه عبّاسى . ( 2 ) . به ضمتين ، نام كتابى است از على بن الحسين مسعودى و آن مرد جليل القدرى بوده ؛ داراى فضايل و كمالات ؛ و علماى شيعى ، او را از رجال خود مىدانند ؛ وفاتش در سنهء 364 بوده [ است ] . ( 3 ) . پسر ايرج ، پسر فريدون است . جلوس وى در ايران ، بعد از هبوط آدم 4419 بوده [ است ] . ( 4 ) . زند كتابى است كه پازند شرح آن است و هر دو از زردشت است ؛ و پيش از اين گذشت .